Trong lịch sử nghiên cứu thực vật và cây thuốc ở Việt Nam, TS. Võ Văn Chi là một trong những học giả có đóng góp đặc biệt quan trọng, cả về chiều sâu học thuật lẫn giá trị ứng dụng lâu dài. Các công trình của thầy không chỉ phục vụ cho giới thực vật học, mà còn trở thành tài liệu nền tảng cho dược sĩ, bác sĩ y học cổ truyền, cán bộ dược liệu và những người làm công tác điều tra – bảo tồn – phát triển cây thuốc trên khắp cả nước.

Tốt nghiệp và công tác trong lĩnh vực sinh học – thực vật học, từ rất sớm thầy đã gắn bó trọn đời với việc điều tra, sưu tầm, định danh và hệ thống hóa tri thức cây cỏ Việt Nam, đặc biệt là các loài cây có giá trị làm thuốc. Từ năm 1961, thầy đã trực tiếp tiến hành và tham gia nhiều đoàn khảo sát thực địa tại các vùng sinh thái khác nhau, tích lũy một khối lượng dữ liệu thực vật học đồ sộ, chính xác và có giá trị bền vững.

Ở góc độ học thuật, điều làm nên dấu ấn sâu đậm của TS. Võ Văn Chi chính là tư duy hệ thống và sự nghiêm cẩn trong khoa học. Các tác phẩm của thầy không dừng lại ở việc liệt kê công dụng dân gian, mà luôn gắn chặt với:

• Tên khoa học chuẩn xác (Latin),

• Phân loại thực vật học,

• Đối chiếu tài liệu trong và ngoài nước,

• Phân biệt rõ giữa kinh nghiệm sử dụng và bằng chứng khoa học.

Chính vì vậy, những công trình như “Từ điển cây thuốc Việt Nam”, “Từ điển thực vật thông dụng”, “Từ điển thực vật học Latin” đã trở thành tài liệu tra cứu kinh điển, được sử dụng rộng rãi trong đào tạo, nghiên cứu và thực hành y dược suốt nhiều thập kỷ.

Với cá nhân tôi – một người làm nghề dược liệu đi sau – cuốn “Từ điển cây thuốc Việt Nam” là cuốn sách đầu tiên tôi đọc khi mới tốt nghiệp và công tác tại Viện Dược liệu – Bộ Y tế. Từ đó đến nay, càng đi thực địa nhiều hơn, càng nghiên cứu sâu hơn, tôi càng nhận ra giá trị đặc biệt của những trang sách ấy: đó là tri thức được chắt lọc từ cả một đời làm khoa học nghiêm túc, không vội vàng, không thỏa hiệp.

Dù chỉ có cơ hội được gặp và trò chuyện với thầy qua hai lần thăm vào các năm 2020 và 2022, nhưng những trao đổi ngắn ngủi ấy đủ để tôi cảm nhận rõ phong thái của một nhà khoa học lớn: điềm đạm, chuẩn xác, luôn nhấn mạnh sự thận trọng khi gọi tên một loài cây, khi trích dẫn một công dụng, hay khi chuyển tải tri thức cho thế hệ sau.

Ngày nay, khi thông tin về cây thuốc được chia sẻ rất nhanh trên mạng xã hội, các công trình của TS. Võ Văn Chi càng cho thấy giá trị thời sự của mình: nhắc nhở người làm nghề phải tôn trọng sự thật khoa học, tôn trọng tên gọi, nguồn gốc và giới hạn sử dụng của cây thuốc.

Sự ra đi của thầy là một mất mát lớn đối với ngành thực vật học và dược liệu Việt Nam. Tuy nhiên, những gì thầy để lại – qua sách vở, qua tư duy khoa học, qua cách làm nghề – sẽ còn tiếp tục đồng hành cùng nhiều thế hệ nghiên cứu và thực hành cây thuốc sau này.

Với những người đi sau, trong đó có tôi, việc tiếp tục khảo sát thực địa, chuẩn hóa tên gọi, ghi chép tri thức cây thuốc một cách cẩn trọng không chỉ là công việc chuyên môn, mà còn là một sự tiếp nối âm thầm con đường mà các bậc tiền bối như TS. Võ Văn Chi đã mở ra.

Xin được nghiêng mình tiễn biệt thầy –
một nhà khoa học lớn,
một người đặt nền móng vững chắc cho tri thức cây thuốc Việt Nam.