Vì sao cần bảo tồn cây thuốc và tri thức bản địa về cây thuốc nam hiện nay?

Vì sao cần bảo tồn cây thuốc và tri thức bản địa về cây thuốc nam hiện nay?

Việt Nam là quốc gia có mức độ đa dạng sinh học cao, với hàng nghìn loài thực vật được sử dụng làm thuốc trong y học cổ truyền và trong đời sống dân gian. Tuy nhiên, nguồn tài nguyên cây thuốc và tri thức bản địa gắn liền với chúng đang đứng trước nguy cơ suy giảm nhanh chóng. Việc bảo tồn cây thuốc hôm nay không còn là lựa chọn, mà đã trở thành một yêu cầu cấp thiết đối với khoa học, y tế và phát triển bền vững.

1. Cây thuốc – không chỉ là tài nguyên, mà là di sản sinh học

Cây thuốc không đơn thuần là nguyên liệu cho chữa bệnh hay sản xuất dược phẩm. Mỗi loài cây thuốc là kết quả của một quá trình tiến hóa lâu dài, gắn với sinh cảnh, khí hậu và hệ sinh thái đặc thù. Khi một loài cây thuốc bị khai thác cạn kiệt hoặc mất sinh cảnh, sự mất mát không chỉ là một nguồn nguyên liệu, mà là sự biến mất của một phần di sản sinh học.

Trong nhiều trường hợp, một loài cây thuốc quý không thể phục hồi nhanh chóng bằng trồng trọt nhân tạo nếu thiếu hiểu biết về sinh thái, vòng đời và mối quan hệ của nó với môi trường tự nhiên. Vì vậy, bảo tồn cây thuốc phải được nhìn nhận như bảo tồn đa dạng sinh học, chứ không chỉ là bài toán cung – cầu nguyên liệu.

2. Sự suy giảm nhanh chóng của nguồn cây thuốc tự nhiên

Thực tế cho thấy, nhiều loài cây thuốc từng phổ biến nay đã trở nên hiếm gặp do:

• Khai thác tự phát, không tuân thủ nguyên tắc tái sinh, khai thác không bền vững,

• Mất sinh cảnh rừng tự nhiên (vùng phân bố tự nhiên bị suy giảm),

• Áp lực thương mại hóa khi nhu cầu sử dụng dược liệu tăng cao,

• Thiếu quy hoạch bảo tồn và phát triển vùng trồng bền vững.

Sự suy giảm này đặt ra nguy cơ thiếu hụt nguồn dược liệu đạt chất lượng, đồng thời làm gia tăng tình trạng nhầm lẫn loài, sử dụng cây thay thế không đúng, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả và an toàn trong chăm sóc sức khỏe.

3. Tri thức bản địa – kho tàng sống đang dần mai một

Song hành với cây thuốc là tri thức bản địa – những hiểu biết được tích lũy qua nhiều thế hệ về cách nhận biết, thu hái, chế biến và sử dụng cây thuốc. Tri thức này thường được truyền miệng, gắn với cộng đồng địa phương, đặc biệt là các dân tộc thiểu số sinh sống gần rừng.

Tuy nhiên, tri thức bản địa đang đứng trước nguy cơ mai một do:

• Thế hệ trẻ ít tiếp nối nghề truyền thống,

• Đô thị hóa và thay đổi sinh kế,

• Tri thức không được ghi chép, hệ thống hóa,

• Sự pha trộn thông tin thiếu kiểm chứng trong truyền thông hiện đại.

Một khi người nắm giữ tri thức mất đi mà không kịp truyền lại, tri thức ấy gần như biến mất vĩnh viễn. Đây là mất mát mà khoa học hiện đại không dễ gì bù đắp.

4. Giá trị khoa học và ứng dụng của tri thức bản địa

Tri thức bản địa không đối lập với khoa học hiện đại, mà chính là điểm khởi đầu quan trọng cho nghiên cứu khoa học. Nhiều loài cây thuốc được nghiên cứu và phát triển thành thuốc hiện đại đều bắt nguồn từ kinh nghiệm sử dụng dân gian.

Các học giả tiền bối như Võ Văn Chi đã dành cả đời để ghi chép, hệ thống hóa và đối chiếu tri thức dân gian với thực vật học và dược học, giúp tri thức bản địa được đặt trong khung khoa học chuẩn mực. Điều đó cho thấy: khi được ghi nhận và kiểm chứng đúng cách, tri thức bản địa không chỉ có giá trị văn hóa, mà còn có giá trị khoa học và ứng dụng rất lớn.

5. Bảo tồn cây thuốc là bảo tồn tri thức và tương lai

Bảo tồn cây thuốc không thể tách rời việc bảo tồn tri thức bản địa. Hai yếu tố này tồn tại song hành và bổ trợ cho nhau. Một chương trình bảo tồn hiệu quả cần:

• Giữ cây thuốc trong sinh cảnh tự nhiên (bảo tồn tại chỗ),

• Xây dựng vườn thuốc, lưu giữ giống (bảo tồn chuyển chỗ),

• Ghi chép, chuẩn hóa và số hóa tri thức bản địa,

• Gắn bảo tồn với đào tạo, truyền nghề và sinh kế bền vững cho cộng đồng.

Chỉ khi tri thức được bảo tồn cùng với cây thuốc, việc phát triển dược liệu mới có thể đi theo hướng bền vững, an toàn và có trách nhiệm.

6. Trách nhiệm của người làm nghề hôm nay

Trong bối cảnh hiện nay, người làm nghề cây thuốc không chỉ là người sử dụng hay khai thác, mà còn là người giữ chuẩn mực tri thức. Trách nhiệm ấy bao gồm:

• Tôn trọng tên khoa học và định danh loài,

• Không đơn giản hóa hoặc thổi phồng công dụng cây thuốc,

• Ghi nhận và bảo vệ tri thức bản địa một cách công bằng,

• Gắn nghiên cứu, đào tạo với bảo tồn lâu dài.

Bảo tồn cây thuốc và tri thức bản địa không phải là câu chuyện của quá khứ, mà là điều kiện để chăm sóc sức khỏe cộng đồng trong tương lai. Đó là con đường đòi hỏi sự kiên nhẫn, trung thực và tầm nhìn dài hạn – con đường mà khoa học và đạo đức nghề nghiệp phải song hành.