Gần đây, thông tin kiến ba khoang xuất hiện nhiều tại một số khu dân cư ở Hà Nội khiến không ít người lo lắng. Loài côn trùng nhỏ bé này có thể gây ra những tổn thương ngoài da khá nghiêm trọng, với biểu hiện bỏng rát, phồng rộp, thậm chí viêm loét. Đáng chú ý, nhiều trường hợp bị nhầm với bệnh zona thần kinh, dẫn đến điều trị không đúng cách.

Vậy kiến ba khoang gây tổn thương da như thế nào? Cách xử trí ra sao? Đặc biệt, những loại cây thuốc và tinh dầu thường được dân gian sử dụng có thực sự hiệu quả?

1. Kiến ba khoang thực chất không phải là kiến

Kiến ba khoang là tên gọi dân gian của một số loài bọ cánh cứng thuộc chi Paederus, họ Staphylinidae, bộ Cánh cứng (Coleoptera).

Chúng thường có thân hình thon dài, kích thước khoảng 7–10 mm, màu sắc đen xen lẫn đỏ cam, sinh sống phổ biến ở ruộng đồng, vườn cây, nơi có độ ẩm cao.

Kiến ba khoang thường xuất hiện nhiều vào mùa mưa, đặc biệt từ khoảng tháng 7 đến tháng 10. Ban đêm, chúng có thể bị thu hút bởi ánh sáng đèn điện và bay vào nhà.

Điều quan trọng cần hiểu là kiến ba khoang không chủ động đốt người như muỗi hay ong.

Tổn thương da chủ yếu xảy ra khi chúng bị đập, chà xát hoặc nghiền nát trên da, làm giải phóng một chất độc có tên là pederin.

Pederin có khả năng gây độc tế bào, ức chế quá trình tổng hợp protein, dẫn đến viêm da tiếp xúc kích ứng, tổn thương biểu bì và hình thành các mụn nước.

2. Dấu hiệu nhận biết khi tiếp xúc với độc tố kiến ba khoang

Sau khi tiếp xúc với pederin, các biểu hiện có thể xuất hiện sau vài giờ đến khoảng 24–48 giờ, tùy mức độ tiếp xúc.

Các triệu chứng thường gặp gồm:

• Ban đầu, da có cảm giác ngứa, châm chích hoặc nóng rát.
• Sau đó xuất hiện những vùng da đỏ, phù nề, có thể hình thành mụn nước hoặc phỏng nước.
• Tổn thương thường có dạng vệt dài, thành đường hoặc từng đám, do độc tố bị miết trên bề mặt da.
• Một số trường hợp có thể xuất hiện tổn thương ở hai vùng da đối diện nhau khi tiếp xúc, chẳng hạn mặt trong cánh tay và thành ngực.
• Trường hợp nặng có thể trợt loét, bội nhiễm và để lại vết thâm kéo dài.

Viêm da do kiến ba khoang rất dễ bị nhầm với zona thần kinh. Tuy nhiên, zona thường có các mụn nước mọc thành chùm, phân bố theo vùng chi phối của dây thần kinh, chủ yếu ở một bên cơ thể và thường kèm đau nhức kiểu thần kinh.

Việc phân biệt chính xác đôi khi cần bác sĩ chuyên khoa da liễu thăm khám.

3. Cần làm gì khi bị kiến ba khoang gây tổn thương?

Việc quan trọng nhất là loại bỏ độc tố càng sớm càng tốt.

Nếu phát hiện kiến ba khoang đang bò trên da, không nên đập hoặc miết mạnh mà cần nhẹ nhàng thổi hoặc dùng giấy gạt chúng ra ngoài.

Nếu nghi ngờ đã tiếp xúc với dịch độc, cần nhanh chóng rửa vùng da bằng nhiều nước sạch và xà phòng dịu nhẹ, tránh chà xát. Sau đó có thể chườm mát bằng khăn sạch để giảm cảm giác nóng rát.

Với những tổn thương nhẹ, bác sĩ có thể hướng dẫn sử dụng sản phẩm bảo vệ, phục hồi da như kẽm oxide hoặc panthenol. Một số trường hợp cần thuốc chống viêm chứa corticosteroid bôi tại chỗ trong thời gian ngắn.

Nếu có dấu hiệu nhiễm khuẩn, bác sĩ sẽ đánh giá việc sử dụng kháng sinh. Không phải trường hợp nào cũng cần thuốc kháng sinh.

Đặc biệt, khi tổn thương lan rộng, phồng rộp nhiều, đau tăng, có mủ, sốt hoặc liên quan đến vùng mắt, cần đến cơ sở y tế để được điều trị kịp thời.

4. Có nên sử dụng cây thuốc và tinh dầu?

Đây là vấn đề tôi muốn lưu ý thêm dưới góc độ nghiên cứu dược liệu.

Thứ nhất, với cây Nha đam (Aloe vera).

Gel nha đam chứa các polysaccharide và một số hợp chất có tiềm năng hỗ trợ làm dịu, giữ ẩm và phục hồi da.

Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2017 trên chuột bị viêm da do Paederus cho thấy kem chứa nha đam ở nồng độ 0,5% và 2% giúp cải thiện thời gian lành tổn thương so với nhóm chứng.

Tuy nhiên, đây mới là nghiên cứu trên động vật, chưa đủ cơ sở để khẳng định nha đam có hiệu quả điều trị tương tự trên người.

Nếu muốn sử dụng, nên ưu tiên chế phẩm được sản xuất và kiểm soát chất lượng, phù hợp với da nhạy cảm. Không nên tự lấy lá nha đam tươi đắp trực tiếp lên vùng da đang phồng rộp, trợt loét.

Thứ hai, một số cây thuốc có hoạt tính chống viêm.

Nghiên cứu lâm sàng tại Iran trên 62 bệnh nhân đã đánh giá dung dịch chứa 5% dịch chiết quả Sambucus ebulus, một loài thực vật thuộc họ Adoxaceae theo phân loại hiện nay.

Kết quả cho thấy chế phẩm nghiên cứu giúp cải thiện một số triệu chứng viêm da do kiến ba khoang so với nhóm đối chứng. Tuy nhiên, nghiên cứu còn quy mô nhỏ, tất cả bệnh nhân đều được sử dụng hydrocortisone, vì vậy chưa thể coi đây là phương pháp điều trị thay thế đã được xác lập.

Đối với những cây thuốc quen thuộc ở Việt Nam như lá trầu không, chè xanh, rau má hoặc nghệ, mặc dù có những nghiên cứu về hoạt tính chống viêm, chống oxy hóa hoặc hỗ trợ phục hồi da, chưa có đủ bằng chứng lâm sàng trực tiếp để khuyến cáo dùng các loại lá này điều trị tổn thương do kiến ba khoang.

Đặc biệt, không nên giã lá tươi, đắp bã cây hoặc bôi các loại cao thuốc tự chế lên vùng da đang bị tổn thương.

Thứ ba, với các loại tinh dầu.

Một số tinh dầu như sả, tràm trà, bạc hà, khuynh diệp có những thành phần thể hiện hoạt tính kháng khuẩn, chống viêm hoặc xua đuổi côn trùng trong các nghiên cứu thực nghiệm.

Tuy nhiên, tinh dầu nguyên chất có thể gây kích ứng hoặc viêm da tiếp xúc, nhất là khi hàng rào bảo vệ da đã bị tổn thương.

Vì vậy, tuyệt đối không nhỏ trực tiếp tinh dầu nguyên chất lên vùng da bị kiến ba khoang gây bỏng rát, phồng nước hoặc trợt loét.

Đối với mục đích phòng tránh, một số chế phẩm xua đuổi côn trùng có nguồn gốc thực vật có thể được cân nhắc sử dụng theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Tuy nhiên, chưa có đủ bằng chứng để khẳng định các loại tinh dầu thông dụng có khả năng xua đuổi kiến ba khoang hiệu quả trong điều kiện thực tế.

5. Phòng tránh kiến ba khoang như thế nào?

Để hạn chế nguy cơ tiếp xúc với kiến ba khoang, nên thực hiện một số biện pháp đơn giản:

• Lắp lưới chống côn trùng tại cửa sổ, cửa thông gió.
• Hạn chế ánh sáng thu hút côn trùng vào phòng vào ban đêm, đặc biệt ở khu vực gần đồng ruộng, vườn cây.
• Kiểm tra và giũ quần áo, khăn mặt, chăn màn trước khi sử dụng.
• Giữ môi trường sống sạch sẽ, hạn chế côn trùng xâm nhập.
• Khi thấy kiến ba khoang, không dùng tay trần đập hoặc nghiền nát chúng.

Cũng cần lưu ý rằng kiến ba khoang là nhóm côn trùng có vai trò nhất định trong hệ sinh thái, trong đó có việc săn bắt các loài côn trùng nhỏ. Vì vậy, nên ưu tiên các biện pháp ngăn chúng tiếp xúc với con người thay vì lạm dụng hóa chất diệt côn trùng.

Lời kết

Kiến ba khoang không phải là loài côn trùng chủ động tấn công con người, nhưng độc tố pederin trong cơ thể chúng có thể gây tổn thương da đáng kể.

Dưới góc độ nghiên cứu cây thuốc, tôi cho rằng những kết quả nghiên cứu về nha đam và các dịch chiết thực vật là hướng đáng quan tâm. Tuy nhiên, cần tiếp tục có những nghiên cứu lâm sàng đủ tin cậy trước khi khuyến cáo sử dụng rộng rãi.

Cây thuốc có giá trị, nhưng phải sử dụng đúng cây, đúng dạng bào chế, đúng tình trạng bệnh và có bằng chứng phù hợp.

Khi bị kiến ba khoang gây tổn thương, việc rửa sạch độc tố kịp thời, chăm sóc da đúng cách và thăm khám khi cần thiết vẫn là những biện pháp quan trọng nhất.