Mấy hôm nay, đọc danh mục 18 loài cây bị cấm trồng theo quy định mới của Hà Nội, tôi thấy có những điểm rất đáng suy nghĩ.

Việc thành phố ban hành danh mục cây xanh phù hợp và không phù hợp với đường phố, nơi công cộng là cần thiết. Hà Nội cần những hàng cây đẹp, tạo bóng mát, có khả năng chống chịu mưa bão và đặc biệt là an toàn cho người dân.

Nhưng với góc nhìn của một người làm nghiên cứu thực vật, cây thuốc, tôi hơi ngạc nhiên khi thấy trong danh sách cấm có cả bồ hòn, bồ kết, cao su, lòng mức, mã tiền, ô đầu, siro, sưng Nam Bộ, tỏi độc…

Tôi tự hỏi: Có ai đang định trồng ô đầu làm cây xanh đường phố Hà Nội hay sao mà phải đưa vào danh mục cấm?

1. Có những loài cây vốn chẳng phù hợp với đường phố Hà Nội

Trước hết là cây ô đầu (Aconitum carmichaelii), trong văn bản ghi thêm tên củ gấu tàu.

Đây là cây thân thảo có củ, thuộc họ Mao lương (Ranunculaceae), chứa các alkaloid độc mạnh, đặc biệt là aconitine và các chất liên quan. Ô đầu được biết đến trong y học cổ truyền nhưng việc sử dụng đòi hỏi quy trình chế biến và kiểm soát độc tính rất nghiêm ngặt.

Điều đáng nói là ô đầu không phải cây bóng mát, không phải cây cảnh quan đường phố. Đây là loài có nguồn gốc từ Trung Quốc, gắn với điều kiện sinh thái vùng núi, khí hậu tương đối mát. Việc đưa nó xuống trồng đại trà trên vỉa hè Hà Nội vừa không phù hợp về sinh thái, vừa không có giá trị cảnh quan.

Vậy đưa ô đầu vào danh mục cấm trồng cây xanh đô thị nhằm giải quyết nguy cơ thực tế nào?

Tương tự, tỏi độc (Colchicum autumnale) là cây thân thảo có củ, phân bố tự nhiên chủ yếu ở châu Âu, chứa colchicine độc mạnh. Đây cũng không phải đối tượng cây xanh đường phố thông thường ở Hà Nội.

Hay mã tiền (Strychnos nux-vomica), một loài cây chứa strychnine và brucine trong hạt. Cây có độc tính đáng lưu ý, nhưng thực tế có bao nhiêu dự án trồng mã tiền làm cây bóng mát trên các tuyến phố Hà Nội?

Cây sưng Nam Bộ (Semecarpus cochinchinensis) có nhựa gây kích ứng da, nhưng đây cũng không phải loài cây thường được lựa chọn để trồng trên vỉa hè Thủ đô.

Tôi không phản đối việc cảnh báo các loài cây có độc tính. Tuy nhiên, một danh mục quản lý cây xanh đô thị nên tập trung trước hết vào những loài đang được trồng, có khả năng được đưa vào trồng hoặc có nguy cơ thực tế đối với môi trường đô thị.

Nếu cứ cây nào có độc, có gai, có nhựa gây kích ứng đều đưa vào danh sách cấm thì danh sách ấy có thể kéo dài đến hàng trăm, thậm chí hàng nghìn loài.

2. Bồ hòn, bồ kết: Có độc, có gai, nhưng cần hiểu đúng bản chất

Tôi đặc biệt chú ý đến hai cây quen thuộc là bồ hòn và bồ kết.

Bồ hòn (Sapindus mukorossi) được giải thích là cấm trồng vì quả có chứa chất độc.

Quả bồ hòn chứa nhiều saponin, có tính hoạt động bề mặt, được sử dụng từ lâu để giặt rửa và trong một số ứng dụng truyền thống. Saponin có thể gây kích ứng, gây hại khi sử dụng không đúng cách, nhưng không thể đơn giản đánh đồng việc quả chứa saponin với nguy cơ gây ngộ độc cho người đi đường.

Nếu quả bồ hòn rụng xuống vỉa hè gây trơn trượt, mất vệ sinh hoặc cây có đặc điểm không phù hợp với hạ tầng đô thị thì cần phân tích những nguy cơ đó. Đấy mới là các tiêu chí sát với quản lý cây xanh đường phố.

Đối với bồ kết, văn bản ghi tên khoa học là Gleditsia triacanthos, với lý do thân có nhiều gai rất to.

Đây là một chi tiết đáng chú ý về chuyên môn.

Bồ kết quen thuộc ở Việt Nam, được sử dụng làm thuốc và gội đầu, thường mang tên khoa học Gleditsia australis. Trong khi đó, Gleditsia triacanthos là một loài khác, có nguồn gốc Bắc Mỹ, nổi tiếng với những gai lớn trên thân và cành.

Hai loài cùng chi nhưng không nên đánh đồng.

Nếu muốn cấm Gleditsia triacanthos vì hệ thống gai nguy hiểm, cần xác định đúng đối tượng. Nếu muốn cấm cả bồ kết Việt Nam, phải có đánh giá riêng về đặc điểm và nguy cơ của loài đó.

Trong quản lý thực vật, tên khoa học không phải thông tin trang trí. Nó là cơ sở để xác định chính xác đối tượng quản lý.

3. Cao su, lòng mức, siro… liệu có cần phải cấm?

Cây cao su (Hevea brasiliensis) được đưa vào danh mục với lý do cành nhánh giòn, dễ gãy.

Nhưng cao su là cây công nghiệp được trồng chủ yếu để khai thác mủ. Điều kiện sinh thái và mục đích sử dụng của nó vốn đã không phù hợp để trở thành cây xanh phổ biến trên đường phố Hà Nội.

Lòng mức (Wrightia spp.) lại được ghi chung là các loại, với lý do quả chín phát tán hạt có lông ảnh hưởng môi trường.

Ở đây, tôi cho rằng cần thận trọng hơn. Wrightia là một chi thực vật gồm nhiều loài, có kích thước, đặc điểm sinh trưởng và giá trị sử dụng khác nhau. Không nên chỉ dựa vào một đặc điểm chung của quả và hạt để đánh giá tất cả các loài trong chi.

Hơn nữa, phát tán hạt nhờ gió là cơ chế sinh sản hết sức bình thường của thực vật. Rất nhiều loài cây khác cũng có hạt mang lông hoặc cánh để phát tán.

Còn siro (Carissa carandas) là cây bụi có gai, đôi khi được trồng làm hàng rào hoặc lấy quả. Nó có thể không thích hợp ở nơi đông người qua lại, nhưng khác với việc trồng làm cây bóng mát đường phố.

Đáng lẽ, những loài cây như vậy chỉ cần được loại trừ ngay từ khâu xây dựng danh mục cây xanh phù hợp. Không nhất thiết phải đưa tất cả vào danh sách cấm.

4. Có một nghịch lý: Cây có quả bị cấm, nhưng cây có quả khác lại được trồng

Trong danh mục cấm có cây trứng cá, với lý do trẻ em leo trèo hái quả và quả rụng ảnh hưởng vệ sinh đường phố.

Tôi hiểu những lo ngại này.

Nhưng trong danh mục 33 loài cây được trồng trên đường phố, Hà Nội lại có cả cây xoài.

Vậy cây xoài có quả hay không? Quả xoài có thể rụng hay không? Trẻ em có thể trèo hái xoài hay không?

Thậm chí quả xoài lớn rơi từ trên cao xuống có thể gây nguy hiểm hơn nhiều so với quả trứng cá nhỏ.

Điều đó không có nghĩa tôi phản đối trồng xoài, cũng không có nghĩa cây trứng cá nhất thiết phải được trồng trên đường phố.

Tôi chỉ muốn nói rằng tiêu chí đánh giá phải nhất quán.

Không thể lấy đặc điểm có quả, quả rụng hoặc trẻ em có thể trèo hái làm lý do chính để cấm một loài, trong khi vẫn cho phép những loài khác có đặc điểm tương tự mà không giải thích rõ sự khác biệt về mức độ rủi ro.

Cây xanh đô thị phải được đánh giá tổng hợp về kích thước, bộ rễ, tán cây, khả năng gãy đổ, tính độc, đặc điểm hoa quả, mức độ gây dị ứng, chi phí chăm sóc và điều kiện từng vị trí trồng.

5. Điều đáng quan tâm hơn là những cây đang thực sự được trồng trên phố

Theo tôi, thay vì dành nhiều sự chú ý cho những loài cây gần như không có khả năng trở thành cây xanh đường phố, Hà Nội nên tập trung đánh giá các loài đang được trồng phổ biến.

Chẳng hạn, với những loài có cành dễ gãy, bộ rễ phát triển mạnh ảnh hưởng đến vỉa hè, quả lớn có nguy cơ rơi, hoặc hoa có mùi quá nồng ở nơi tập trung đông dân cư, cần có đánh giá cụ thể.

Ngay cả cây hoa sữa đang gây nhiều tranh luận cũng là một ví dụ.

Hoa sữa không phải cây độc cần cấm trồng. Nó có giá trị cảnh quan, văn hóa và gắn bó với ký ức của nhiều thế hệ người Hà Nội. Nhưng trồng hoa sữa với mật độ quá dày, sát cửa sổ nhà dân hoặc ở những tuyến phố chật hẹp có thể gây khó chịu cho một bộ phận cư dân.

Vấn đề ở đây không phải là cây hoa sữa tốt hay xấu, mà là trồng ở đâu, trồng bao nhiêu, khoảng cách thế nào và quản lý ra sao.

Một loài cây phù hợp với công viên rộng chưa chắc phù hợp với vỉa hè hẹp. Một cây có giá trị trong vườn thực vật chưa chắc thích hợp trồng trước cổng trường học.

6. Không nên biến danh mục cây xanh đô thị thành danh mục cây độc

Tôi cho rằng cần phân biệt ít nhất ba nhóm:

• Nhóm không phù hợp hoặc nguy hiểm khi trồng ở nơi công cộng: Những loài có nguy cơ rõ ràng về độc tính, gai sắc nhọn, gãy đổ hoặc các yếu tố khác, cần hạn chế hay cấm trồng tại những vị trí cụ thể.
• Nhóm không phù hợp làm cây xanh đường phố: Những loài có đặc điểm sinh thái, hình thái hoặc mục đích sử dụng không phù hợp, nhưng không nhất thiết phải đưa vào danh sách cấm.
• Nhóm có giá trị nghiên cứu, bảo tồn, giáo dục hoặc làm thuốc: Có thể được trồng trong vườn thực vật, vườn thuốc, cơ sở nghiên cứu hoặc những khu vực được quản lý an toàn, tùy theo tính chất từng loài và quy định pháp luật.

Đặc biệt, Hà Nội có nhiều cơ sở nghiên cứu, trường đại học, vườn thực vật và đơn vị bảo tồn nguồn gen cây thuốc.

Một số loài cây có độc tính vẫn có giá trị khoa học và dược liệu rất lớn. Việc nghiên cứu, bảo tồn chúng cần được thực hiện trong điều kiện kiểm soát phù hợp, chứ không thể nhìn nhận chúng đơn thuần là những loài cây nguy hiểm.

Tôi cũng lưu ý rằng văn bản hiện hành có phân biệt yêu cầu đối với cây trồng trên đường phố và cây trồng tại công viên, vườn hoa. Tuy nhiên, việc sử dụng tên gọi “danh mục cây cấm trồng trên địa bàn thành phố” vẫn cần được giải thích thật rõ về phạm vi áp dụng để tránh cách hiểu quá rộng.

7. Cần một danh mục dựa trên khoa học và thực tiễn

Tôi hoàn toàn ủng hộ Hà Nội xây dựng bộ tiêu chí quản lý cây xanh đô thị, đặc biệt trong điều kiện biến đổi khí hậu, mưa bão cực đoan và mật độ dân cư ngày càng cao.

Nhưng theo tôi, danh mục ấy cần được hoàn thiện theo hướng:

Thứ nhất, rà soát chính xác tên khoa học, tên Việt Nam và đặc điểm sinh học của từng loài, tránh nhầm lẫn giữa các loài cùng chi hoặc dùng tên gọi địa phương chưa thống nhất.

Thứ hai, ưu tiên đánh giá những loài đang hiện diện trong hệ thống cây xanh đô thị và những loài thực sự có khả năng được đưa vào trồng.

Thứ ba, phân biệt rõ loài cây không phù hợp với loài cây cần cấm vì nguy cơ nghiêm trọng. Không nên xem hai khái niệm này là một.

Thứ tư, xây dựng tiêu chí phù hợp cho từng loại không gian: đường phố, dải phân cách, công viên, vườn hoa, trường học, bệnh viện, khu bảo tồn và vườn thực vật.

Thứ năm, có cơ chế cập nhật danh mục dựa trên bằng chứng khoa học, khảo sát thực địa và ý kiến chuyên gia thuộc các lĩnh vực thực vật học, lâm nghiệp, sinh thái đô thị, cảnh quan và y tế.

Một danh mục tốt không phải là danh mục cấm được thật nhiều cây, mà là danh mục giúp lựa chọn đúng cây, trồng đúng chỗ và quản lý đúng cách.

Hà Nội không thiếu những loài cây đẹp và có giá trị. Điều thành phố cần là những hàng cây phù hợp với điều kiện đô thị, bền vững, an toàn, có bản sắc và được chăm sóc bằng kiến thức khoa học.

Còn những cây như ô đầu, tỏi độc hay mã tiền, có lẽ chẳng mấy ai nghĩ đến chuyện đem trồng làm cây bóng mát trên vỉa hè Hà Nội!

Cấm những thứ vốn không ai định trồng thì dễ. Chọn đúng cây để trồng, để vài chục năm sau vẫn có những hàng cây xanh đẹp, an toàn và gắn bó với người Hà Nội mới là việc khó và đáng quan tâm hơn.