Ba chẽ – vị thuốc thanh nhiệt, lợi tiểu, giải độc và hỗ trợ bệnh đường tiết niệu

Ba chẽ (Desmodium triangulare (Retz.) Merr.) là cây thuốc nam quen thuộc ở nhiều vùng nông thôn và miền núi Việt Nam, thường mọc hoang ven đường, bờ ruộng, bìa rừng.
Trong y học dân gian, Ba chẽ được dùng phổ biến để thanh nhiệt, giải độc, lợi tiểu, hỗ trợ điều trị viêm đường tiết niệu, tiểu buốt, tiểu rắt, phù nhẹ và nóng trong.

Nghiên cứu hiện đại cho thấy cây Ba chẽ chứa nhiều flavonoid, saponin và các hợp chất phenolic có tác dụng kháng viêm, lợi tiểu, bảo vệ gan và chống oxy hóa. Hiện nay, Ba chẽ thường được phối hợp trong các bài thuốc và trà thảo mộc mát gan – lợi tiểu – thanh lọc cơ thể.

Tên gọi khác

Ba chè, Ba chỉ, Kim tiền thảo núi (tên gọi dân gian ở một số địa phương, cần phân biệt với Desmodium styracifolium)
Tiếng Anh: Triangle-leaved tick-trefoil
Tiếng Trung: 三角叶山蚂蝗 (Sānjiǎo yè shān mǎ huáng)
Dược liệu: Herba Desmodii triangularis

Tên khoa học

Desmodium triangulare (Retz.) Merr.

Họ: Fabaceae – Họ Đậu

Theo Flora of Vietnam và Plants of the World Online (POWO).

Mô tả thực vật

Cây thân thảo sống lâu năm, dạng bò lan hoặc hơi leo, dài 0,5–1,5 m.
Thân mảnh, có lông ngắn, phân nhánh nhiều, dễ bò lan trên mặt đất.
Lá kép gồm 3 lá chét; lá chét hình tam giác hoặc hình trứng ngược, dài 3–7 cm, mép nguyên; mặt dưới có lông mịn.
Hoa nhỏ, màu tím hồng hoặc hồng nhạt, mọc thành chùm thưa ở nách lá.
Quả dạng đậu dẹt, chia thành nhiều đốt, mỗi đốt chứa 1 hạt, dễ bám vào quần áo hoặc lông động vật.
Mùa hoa – quả: Thường từ tháng 4–10.

Phân bố – Sinh thái

Nguồn gốc

Khu vực nhiệt đới châu Á.

Du nhập

Phân bố rộng tại Nam Á, Đông Nam Á và Nam Trung Quốc.

Tại Việt Nam

Mọc hoang phổ biến từ Bắc vào Nam.
Thường gặp ở bờ ruộng, ven đường, bìa rừng, nương rẫy, nơi đất ẩm.

Sinh thái học

Ưa sáng hoặc bóng bán phần.
Thích hợp đất ẩm, thoát nước tốt.
Sinh trưởng nhanh, tái sinh mạnh bằng hạt và thân bò.
Là cây họ Đậu nên có khả năng cố định đạm, góp phần cải tạo đất.

Bộ phận dùng – Thu hái – Sơ chế

Bộ phận dùng

Toàn cây trên mặt đất.

Thu hái

Thu quanh năm, tốt nhất khi cây đang sinh trưởng mạnh.

Sơ chế

Rửa sạch, cắt đoạn 3–5 cm.
Dùng tươi hoặc phơi râm, sấy nhẹ dưới 60°C để bảo quản.

Thành phần hóa học

Các nghiên cứu về chi Desmodium cho thấy Ba chẽ chứa:

Flavonoid: vitexin, isovitexin, quercetin
Saponin triterpenoid
Phenolic compounds
Alkaloid hàm lượng thấp
Một số acid hữu cơ và polysaccharide

Các hợp chất này góp phần tạo nên tác dụng kháng viêm, lợi tiểu, bảo vệ gan và chống oxy hóa.

Tác dụng dược lý (nghiên cứu hiện đại)

Lợi tiểu – hỗ trợ đường tiết niệu

Tăng lượng nước tiểu, giúp đào thải cặn lắng và độc tố.

Kháng viêm

Ức chế phản ứng viêm, giảm sưng đau ở mô và đường tiết niệu.

Bảo vệ gan

Flavonoid giúp giảm stress oxy hóa tại tế bào gan.

Chống oxy hóa

Trung hòa gốc tự do, hỗ trợ làm mát cơ thể.

Hỗ trợ kháng khuẩn nhẹ

Có tác dụng với một số vi khuẩn đường tiết niệu.

Công dụng – Cách dùng trong y học cổ truyền

Tính vị – quy kinh

Vị ngọt nhạt, hơi đắng; tính mát
Quy can – thận – bàng quang
Công năng: thanh nhiệt, lợi tiểu, giải độc, tiêu viêm

Chủ trị

Viêm đường tiết niệu
Tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu ít
Phù nhẹ, nóng trong
Mụn nhọt, lở ngứa
Sốt nhẹ do nhiệt

Liều dùng

Cây khô: 20–40 g/ngày sắc uống
Cây tươi: 40–80 g/ngày

Một số bài thuốc dân gian

1. Viêm đường tiết niệu – tiểu buốt

Ba chẽ 30 g; Râu ngô 20 g; Mã đề 16 g → Sắc uống ngày 1 thang.

2. Nóng trong – mụn nhọt

Ba chẽ 25 g; Rau má 20 g; Bồ công anh 15 g → Uống 3–5 ngày.

3. Phù nhẹ – tiểu ít

Ba chẽ 30 g + Kim tiền thảo 20 g → sắc uống.

An toàn và lưu ý

Tương đối an toàn, lành tính.
Không dùng liều cao kéo dài liên tục nhiều tháng.
Phụ nữ mang thai cần thận trọng khi dùng liều lớn.
Không dùng thay thế thuốc điều trị khi nhiễm trùng nặng.

Cách trồng và chăm sóc

Nhân giống bằng hạt hoặc thân bò.
Ưa ẩm, dễ trồng, ít sâu bệnh.
Có thể trồng xen để cải tạo đất.
Thu hoạch sau 2–3 tháng trồng.

Hiện trạng bảo tồn

Không thuộc nhóm nguy cấp.
Phân bố rộng, dễ tái sinh.
Có tiềm năng phát triển làm dược liệu lợi tiểu – mát gan – thanh nhiệt.

Tài liệu tham khảo

Đỗ Tất Lợi (2004). Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam.
Viện Dược liệu (2004). Cây thuốc và động vật làm thuốc Việt Nam.
Flora of Vietnam – Fabaceae.
POWO – Desmodium triangulare (Retz.) Merr.
Nguyen et al. (2018). Pharmacological activities of Desmodium species. Journal of Ethnopharmacology.