Bát giác liên – cây thuốc quý hỗ trợ điều trị ung thư và bệnh lý ác tính

Bát giác liên (Podophyllum tonkinense Gagnep.) là một trong những cây thuốc quý hiếm của Việt Nam, mọc tự nhiên ở các vùng núi cao, rừng ẩm thuộc miền Bắc. Từ lâu, dược liệu này đã được y học cổ truyền sử dụng để thanh nhiệt, giải độc, tiêu viêm, hỗ trợ điều trị các khối u và bệnh lý ác tính.

Nghiên cứu hiện đại cho thấy Bát giác liên chứa podophyllotoxin, một hoạt chất có giá trị cao, là nguyên liệu bán tổng hợp nhiều thuốc chống ung thư quan trọng trong y học hiện đại. Chính vì vậy, cây hiện nằm trong danh sách cần bảo tồn nghiêm ngặt.

Tên gọi khác

Bát giác liên chân chim, Liên bát giác, Bát giác liên Bắc Bộ
Tiếng Anh: Tonkin podophyllum
Tiếng Trung: 八角莲 (Bā jiǎo lián)
Dược liệu: Rhizoma Podophylli

Tên khoa học

Podophyllum tonkinense Gagnep.

Họ: Berberidaceae (Họ Hoàng liên gai)
Theo Flora of Vietnam và Plants of the World Online (POWO).

Mô tả thực vật

Cây thân thảo lâu năm, cao 30–60 cm.
Thân rễ mập, bò ngang, màu nâu sẫm, có nhiều đốt.
Lá mọc vòng ở ngọn, thường 2 lá lớn, xẻ sâu thành 6–8 thùy như hình ngôi sao (đặc điểm rất đặc trưng).
Hoa mọc đơn độc ở giữa hai cuống lá, màu đỏ sẫm hoặc tím nâu.
Quả mọng, hình trứng, khi chín màu đỏ cam.
Mùa hoa – quả: tháng 3–6.

Phân bố và sinh thái

Nguồn gốc

Đặc hữu khu vực Đông Dương.

Tại Việt Nam

Phân bố rải rác ở vùng núi phía Bắc: Lào Cai, Hà Giang, Cao Bằng, Lai Châu, Sơn La.
Gặp ở rừng ẩm, rừng kín thường xanh, độ cao 800–1600 m.

Sinh thái học

Ưa bóng bán phần, khí hậu mát ẩm.
Mọc trên đất rừng giàu mùn, thoát nước tốt.
Sinh trưởng chậm, tái sinh tự nhiên kém.

Bộ phận dùng – Thu hái – Sơ chế

Bộ phận dùng: Thân rễ (Rhizoma Podophylli).
Thu hái: Mùa thu – đông, khi cây tàn lụi phần trên mặt đất.
Sơ chế: Rửa sạch, cắt khúc, phơi âm can hoặc sấy < 50°C.

⚠️ Lưu ý: Dược liệu có độc, chỉ dùng khi có hướng dẫn chuyên môn.

Thành phần hóa học

Lignan: podophyllotoxin (chủ yếu), 4′-demethylpodophyllotoxin.
Flavonoid, nhựa, tinh dầu vết.
Podophyllotoxin là tiền chất tổng hợp etoposide, teniposide (thuốc chống ung thư).

Tác dụng dược lý (nghiên cứu hiện đại)

1. Chống ung thư

Ức chế phân bào, gây chết tế bào theo chương trình.
Là nguyên liệu bán tổng hợp thuốc điều trị ung thư phổi, tinh hoàn, lympho.

2. Kháng virus – kháng u nhú

Podophyllotoxin được dùng điều trị mụn cóc sinh dục, u nhú do HPV.

3. Chống viêm – kháng khuẩn

Ức chế phản ứng viêm và một số vi khuẩn Gram dương.

Công dụng – Cách dùng trong y học cổ truyền

Theo Đông y, Bát giác liên vị đắng, tính hàn, có độc.
Công năng: Thanh nhiệt, giải độc, tiêu viêm, tán kết, chống u nhọt.

Chủ trị

Nhọt độc, viêm hạch, viêm amidan.
Các khối u, ung nhọt (hỗ trợ).
Rắn cắn, mụn cóc (dùng ngoài).

Liều dùng

Uống trong: 0,5–1 g/ngày (dạng bột hoặc sắc loãng, có chỉ định).
Dùng ngoài: giã đắp hoặc chiết xuất bôi.

Một số bài thuốc dân gian (tham khảo – dùng rất thận trọng)

Nhọt độc, viêm hạch:
Bát giác liên 0,5 g → tán bột, hòa nước ấm uống (theo chỉ định thầy thuốc).
Mụn cóc, u nhú ngoài da:
Bột Bát giác liên → trộn cồn, bôi tại chỗ (tránh da lành).

⚠️ Không tự ý áp dụng, do dược liệu có độc tính cao.

An toàn và lưu ý

Là cây thuốc độc, không dùng kéo dài, không dùng liều cao.
Chống chỉ định cho phụ nữ có thai, trẻ em, người suy gan thận.
Chỉ dùng khi có chỉ định của thầy thuốc hoặc chuyên gia.

Cách trồng và bảo tồn

Nhân giống chủ yếu bằng thân rễ.
Trồng dưới tán rừng, mô phỏng sinh cảnh tự nhiên.
Sinh trưởng chậm, khó trồng đại trà.

Hiện trạng bảo tồn

Nằm trong Sách Đỏ Việt Nam.
Thuộc nhóm cây thuốc quý hiếm cần bảo tồn nghiêm ngặt.
Cấm khai thác tự nhiên bừa bãi.

Tài liệu tham khảo

Đỗ Tất Lợi (2004). Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam.
Viện Dược liệu (2004). Cây thuốc và động vật làm thuốc Việt Nam, tập II.
Flora of Vietnam – Podophyllum tonkinense.
Plants of the World Online (POWO).
Newman et al. (2016). Podophyllotoxin and anticancer drugs. Journal of Natural Products.

👉 Bát giác liên – cây thuốc quý của rừng Việt Nam, giá trị cao trong y học hiện đại nhưng cần được bảo tồn và sử dụng đúng cách.
Là nguồn dược liệu chiến lược cho nghiên cứu và phát triển thuốc chống ung thư trong tương lai.