Bông ổi (Lantana camara L.) là loài cây bụi quen thuộc ở khắp Việt Nam với những cụm hoa nhiều màu đặc trưng. Mặc dù được xem như cây cảnh hoặc mọc hoang ven đường, nhưng trong y học dân gian, Bông ổi lại được dùng để giảm viêm, sát khuẩn, giảm đau, hạ sốt và hỗ trợ các bệnh ngoài da.

Các nghiên cứu hiện đại cho thấy Bông ổi chứa nhiều tinh dầu giàu hoạt tính sinh học (lantanol, caryophyllene, germacrene D), flavonoid và triterpenoid có tác dụng kháng khuẩn – kháng nấm mạnh, đồng thời giảm viêm và hỗ trợ liền thương.
Ngày nay, loài cây này được quan tâm trở lại trong các chế phẩm dân gian trị ngứa, viêm da, đau khớp và làm thuốc xông giải cảm.

Tên gọi khác

Ngũ sắc, Cỏ cứt lợn ngũ sắc (không nhầm với Cỏ cứt lợn Ageratum conyzoides)
Tứ thời hoa, Hoa ổi, Hoa ngũ sắc
Tiếng Anh: Lantana, Spanish flag, West Indian Lantana
Tiếng Trung: 五色梅 (Wǔsè méi)
Dược liệu: Folium Lantanae, Herba Lantanae

Tên khoa học

Lantana camara L.
Họ: Verbenaceae – Họ Cỏ roi ngựa

Theo Plants of the World Online (POWO) & Flora of China.

Mô tả thực vật

Cây bụi, cao 0,5–2 m, phân cành nhiều.
Thân vuông, có gai nhỏ, mùi hăng đặc trưng khi vò.
Lá mọc đối, hình tim hoặc bầu dục, mép khía răng; mặt lá ráp, khi vò có mùi hắc giống tinh dầu.
Hoa hợp thành cụm đầu tròn, màu sắc thay đổi theo tuổi: vàng → cam → đỏ hồng.
Quả dạng mọng, khi chín màu tím đen; hạt có độc tính nhẹ.
Toàn cây có mùi thơm hắc, chứa nhiều tinh dầu.

Phân bố và sinh thái

Nguồn gốc

Trung – Nam Mỹ.

Phân bố

Phát tán rộng khắp vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới toàn cầu.

Tại Việt Nam

Mọc hoang từ Bắc – Trung – Nam, tập trung ven đường, đất trống, nương rẫy, bìa rừng.
Thường được trồng làm cảnh vì hoa đẹp và ra hoa quanh năm.

Sinh thái học

Rất dễ sống, chịu hạn tốt, ưa sáng.
Tái sinh mạnh bằng hạt, có thể mọc thành bụi lớn.
Trên thế giới được xếp vào nhóm cây xâm lấn ở nhiều vùng khí hậu.

Bộ phận dùng – Thu hái – Sơ chế

Bộ phận dùng

Lá, hoa, cành non, rễ.
Một số nơi dùng quả khi còn xanh (không dùng quả chín vì có độc tính).

Thu hái

Thu quanh năm, tốt nhất vào mùa khô để tinh dầu ổn định.

Sơ chế

Phơi râm hoặc sấy nhẹ.
Có thể giã tươi đắp ngoài.

Thành phần hóa học

Lantana camara chứa nhiều hoạt chất sinh học quan trọng:

Tinh dầu (hàm lượng cao):

Lantanol, lantanone
Caryophyllene
Limonene
α-Humulene
Germacrene D

Flavonoid:

Quercetin, kaempferol, luteolin

Triterpenoid:

Oleanolic acid, ursolic acid

Khác:

Tannin, alkaloid, saponin

Quả chín chứa lantadene A và B, có độc tính với gan.

Tác dụng dược lý (nghiên cứu hiện đại)

✅ Kháng viêm mạnh

Giảm phù nề, ức chế các chất trung gian gây viêm.

✅ Kháng khuẩn – kháng nấm

Hiệu quả với Staphylococcus aureus, E. coli, Candida, Aspergillus.
→ Ứng dụng trong điều trị mụn nhọt, viêm da, nấm da.

✅ Giảm đau – hỗ trợ xương khớp

Triterpenoid giúp giảm đau cơ – đau khớp mức độ nhẹ.

✅ Hạ sốt – long đờm

Trà lá Bông ổi có tác dụng hạ sốt, giảm ho, giảm đờm.

✅ Hỗ trợ liền thương

Tinh dầu tăng tốc độ tái tạo mô trong các vết thương nhỏ.

Công dụng – Cách dùng trong y học cổ truyền

Tính vị – quy kinh

Vị cay, hơi đắng; tính ấm
Quy phế – can – tỳ
Công năng: kháng viêm, giải độc, tiêu thũng, giảm đau, tán phong

Chủ trị

Mụn nhọt, viêm da, mẩn ngứa
Đau khớp, phong thấp
Cảm sốt, ho đờm
Đau bụng nhẹ do lạnh
Bầm tím, bong gân

Liều dùng

Lá khô: 6–12 g/ngày
Lá tươi: giã đắp ngoài
Không dùng quả chín vì độc

Một số bài thuốc dân gian

1. Trị viêm da – mẩn ngứa

Lá Bông ổi tươi 20–30 g → Giã nát, đắp vùng tổn thương 1–2 lần/ngày.

2. Đau khớp – phong thấp

Lá Bông ổi 12 g + Lá lốt 12 g + Đinh lăng 10 g → Sắc uống ngày 1 thang.

3. Cảm sốt – ho đờm

Lá 8 g + Húng chanh 8 g + Tía tô 10 g → Sắc uống khi còn ấm.

4. Vết thương chậm liền

Tinh dầu Bông ổi → bôi ngoài da (nồng độ thấp).

An toàn và lưu ý

Không dùng quả chín: chứa lantadene A, B → độc gan.
Tránh dùng cho phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ < 5 tuổi.
Lá có thể gây kích ứng da ở người nhạy cảm — thử trước khi dùng.
Không uống liều cao kéo dài.

Cách trồng và chăm sóc

Ưa sáng, chịu hạn.
Dễ trồng bằng hạt hoặc giâm cành.
Phát triển nhanh, cần kiểm soát để tránh lan rộng.
Thu hoạch lá quanh năm.

Hiện trạng bảo tồn

Không nằm trong nhóm nguy cấp.
Tuy nhiên là cây xâm lấn ở nhiều quốc gia → trồng có kiểm soát.
Có tiềm năng khai thác làm dược liệu kháng viêm – sát khuẩn tự nhiên.

Tài liệu tham khảo

Đỗ Tất Lợi (2004). Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam.
Viện Dược liệu (2004). Cây thuốc và động vật làm thuốc Việt Nam.
POWO – Lantana camara L.
Kalita et al. (2012). Pharmacological overview of Lantana camara. Journal of Advanced Pharmaceutical Technology.
Chandrashekar & Bhanumathi (2018). Antimicrobial activity of Lantana camara.

👉 Bông ổi – cây cảnh quen thuộc nhưng có giá trị dược liệu lớn: kháng viêm, kháng khuẩn, giảm đau và hỗ trợ điều trị bệnh da liễu.