Bách xanh – cây thuốc quý có tinh dầu kháng khuẩn, trừ tà, an thần và giá trị bảo tồn cao

Bách xanh (Calocedrus macrolepis Kurz) là loài cây gỗ lớn quý hiếm của rừng núi Việt Nam, nổi tiếng với gỗ thơm, tinh dầu giàu hoạt tính sinh học và được sử dụng từ lâu trong y học cổ truyền để trừ phong hàn, sát khuẩn, an thần, xông giải cảm và phòng chống côn trùng.

Trong dân gian, lá và gỗ Bách xanh thường được dùng để xông giải cảm, chữa đau đầu, cảm lạnh, sát trùng không khí, đồng thời tinh dầu Bách xanh còn có tác dụng kháng khuẩn, kháng nấm, xua đuổi côn trùng.
Ngày nay, Bách xanh được đánh giá cao không chỉ ở giá trị dược liệu mà còn ở giá trị sinh thái và bảo tồn, cần được khai thác rất thận trọng.

Tên gọi khác

Bách núi, Bách đá, Bách tán
Tiếng Anh: Vietnamese incense cedar, Large-leaved incense cedar
Tiếng Trung: 大果柏 (Dà guǒ bǎi)
Dược liệu: Folium / Lignum Calocedri

Tên khoa học

Calocedrus macrolepis Kurz

Họ: Cupressaceae – Họ Hoàng đàn

Theo Flora of Vietnam, Flora of China và Plants of the World Online (POWO).

Mô tả thực vật

Cây gỗ lớn, cao 20–30 m, có thể cao hơn ở rừng già.
Thân thẳng, vỏ màu nâu xám, bong thành mảng mỏng, có mùi thơm đặc trưng.
Cành dẹt, xếp thành mặt phẳng.
Lá dạng vảy, nhỏ, mọc đối chéo, áp sát cành, màu xanh sẫm, có tuyến tinh dầu.
Nón đực nhỏ, màu vàng.
Nón cái hình trứng thuôn, khi chín hóa gỗ, kích thước lớn hơn các loài bách khác.
Hạt có cánh, phát tán nhờ gió.

Phân bố – Sinh thái

Nguồn gốc

Đông Nam Á và Nam Trung Quốc.

Phân bố

Trung Quốc (Vân Nam, Quảng Tây), Lào, Myanmar, Việt Nam.

Tại Việt Nam

Phân bố tự nhiên ở vùng núi cao phía Bắc và Bắc Trung Bộ:
- Hà Giang, Lào Cai, Yên Bái
- Nghệ An, Hà Tĩnh
Gặp ở độ cao khoảng 800–1800 m.

Sinh thái học

Ưa khí hậu mát, ẩm.
Thích hợp đất núi đá vôi hoặc đất rừng thoát nước tốt.
Sinh trưởng chậm, tái sinh tự nhiên khó.
Là cây gỗ quý, giữ vai trò quan trọng trong hệ sinh thái rừng.

Bộ phận dùng – Thu hái – Sơ chế

Bộ phận dùng

Lá, cành non, gỗ (dùng hạn chế).

Thu hái

Lá và cành non thu quanh năm với số lượng nhỏ.
Gỗ chỉ sử dụng từ cây già hoặc gỗ rừng trồng (nếu có).

Sơ chế

Lá phơi râm hoặc sấy nhẹ để giữ tinh dầu.
Chưng cất hơi nước để thu tinh dầu.

Thành phần hóa học

Tinh dầu Bách xanh chứa nhiều hợp chất quý:

Monoterpen: α-pinene, β-pinene, limonene
Sesquiterpen: cedrol, thujopsene
Alcohol và ester thơm
Nhựa thơm tự nhiên

Tinh dầu có mùi thơm ấm, sâu, bền mùi hơn nhiều loài bách khác.

Tác dụng dược lý (nghiên cứu hiện đại)

✅ Kháng khuẩn – kháng nấm

Ức chế Staphylococcus aureus, E. coli, Candida, Aspergillus.

✅ Xua đuổi côn trùng

Tinh dầu có tác dụng đuổi muỗi, mối, mọt rất hiệu quả.

✅ An thần – thư giãn

Hương thơm giúp giảm stress, cải thiện giấc ngủ nhẹ.

✅ Giảm viêm – giảm đau nhẹ

Dùng xông hoặc xoa bóp khi cảm lạnh, đau đầu, nhức mỏi.

✅ Sát trùng không khí

Được dùng đốt xông hoặc khuếch tán tinh dầu trong không gian kín.

Công dụng – Cách dùng trong y học cổ truyền

Tính vị – quy kinh

Vị cay thơm, tính ấm
Quy phế – tâm
Công năng: tán hàn, sát trùng, trừ tà, an thần

Chủ trị

Cảm lạnh, đau đầu do phong hàn
Nghẹt mũi, viêm mũi xoang (xông)
Mệt mỏi, căng thẳng thần kinh
Phòng côn trùng, uế khí

Cách dùng

Xông: lá hoặc gỗ vụn
Tinh dầu: khuếch tán, xoa ngoài
Không dùng đường uống

Một số cách dùng dân gian

1. Xông giải cảm

Lá Bách xanh + Bạc hà + Kinh giới → xông khi cảm lạnh.

2. Đuổi muỗi – sát trùng phòng

Đốt gỗ vụn hoặc khuếch tán tinh dầu Bách xanh.

3. Thư giãn – dễ ngủ

Nhỏ 2–3 giọt tinh dầu vào máy khuếch tán trước khi ngủ.

An toàn và lưu ý

Không uống tinh dầu.
Không dùng liều cao kéo dài trong phòng kín.
Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ dùng tinh dầu cần thận trọng.
Không tự ý khai thác cây rừng tự nhiên.

Cách trồng và chăm sóc

Nhân giống bằng hạt (khó nảy mầm).
Thời gian sinh trưởng dài.
Chủ yếu bảo tồn trong rừng hoặc vườn sưu tập dược liệu.
Không phù hợp trồng đại trà ngắn hạn.

Hiện trạng bảo tồn

Là loài cây gỗ quý, số lượng suy giảm do khai thác gỗ.
Cần được bảo tồn và phát triển rừng trồng.
Giá trị hiện nay tập trung vào bảo tồn, nghiên cứu và khai thác tinh dầu bền vững.

Tài liệu tham khảo

Đỗ Tất Lợi (2004). Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam.
Viện Dược liệu (2004). Cây thuốc và động vật làm thuốc Việt Nam.
Flora of Vietnam – Cupressaceae.
POWO – Calocedrus macrolepis Kurz.
Li et al. (2017). Chemical composition and antimicrobial activity of Calocedrus essential oil.

👉 Bách xanh – cây thuốc quý của rừng Việt Nam: thơm – sát khuẩn – an thần – giá trị bảo tồn cao.
Phù hợp cho các ứng dụng xông giải cảm, tinh dầu thiên nhiên, sát trùng không khí, đồng thời cần được khai thác bền vững và có trách nhiệm.