Tên thường gọi: Ba chạc, Ba chạc lá to
Tên khoa học: Euodia lepta (Spreng.) Merr. (họ Cam – Rutaceae)
Phân bố & dân dã: Cây gỗ nhỏ hoặc cây bụi, cao 3–8 m, mọc ở rừng thứ sinh và ven suối các tỉnh miền núi phía Bắc và miền Trung Việt Nam. Trong dân gian, vỏ thân, rễ và lá Ba chạc được dùng để chữa đau dạ dày, tiêu chảy, kiết lỵ, đau bụng do lạnh, cảm sốt và viêm nhiễm đường tiêu hóa.

---

NGHIÊN CỨU MỚI VÀ PHÁT HIỆN LIÊN QUAN (2025)

• Thành phần hoạt chất: Cây Ba chạc chứa nhiều alkaloid quinazoline và quinolone (như evodiamine, rutaecarpine – đặc trưng chi Euodia), cùng flavonoid, coumarin, limonoid và tinh dầu.

• Chống viêm – giảm đau: Nghiên cứu 2025 cho thấy chiết xuất vỏ thân E. lepta ức chế COX-2, TNF-α và IL-6, giúp giảm viêm niêm mạc ruột và đau quặn bụng.

• Bảo vệ dạ dày – chống loét: Alkaloid nhóm evodiamine giúp giảm tiết acid, tăng lớp nhầy bảo vệ niêm mạc dạ dày, hiệu quả trong mô hình loét do ethanol và stress.

• Kháng khuẩn đường ruột: Chiết xuất ethanol ức chế E. coli, Shigella dysenteriae, Salmonella typhi, phù hợp với công dụng trị lỵ, tiêu chảy truyền thống.

• Chống oxy hóa: Flavonoid và coumarin giúp trung hòa gốc tự do, bảo vệ tế bào gan và đường ruột khỏi tổn thương oxy hóa.

• Tác dụng trên hệ thần kinh ruột: Rutaecarpine có khả năng điều hòa nhu động ruột, giúp giảm co thắt và đau bụng.

---

SỬ DỤNG TRUYỀN THỐNG

• Vỏ thân, rễ: Phơi khô, sắc uống trị đau dạ dày, tiêu chảy, kiết lỵ, đau bụng do lạnh.

• Lá: Sắc uống hoặc nấu nước xông trị cảm lạnh, đau đầu, đau mình mẩy.

• Phối hợp dân gian:

  • Ba chạc – Gừng – Sa nhân trị đau bụng lạnh, tiêu chảy.

  • Ba chạc – Dạ cẩm – Chè dây hỗ trợ viêm loét dạ dày.

---

CÔNG DỤNG & HOẠT TÍNH ĐÃ XÁC NHẬN

• 🌿 Chống viêm – giảm đau tiêu hóa: Giảm đau bụng, co thắt ruột.

• 💛 Bảo vệ dạ dày – chống loét: Giảm acid, bảo vệ niêm mạc.

• 🍃 Kháng khuẩn đường ruột: Hỗ trợ tiêu chảy, kiết lỵ.

• 💚 Chống oxy hóa – bảo vệ gan ruột: Giảm tổn thương tế bào.

• 🔥 Ôn trung – tán hàn: Phù hợp các chứng đau bụng do lạnh.

---

HẠN CHẾ VÀ NHỮNG ĐIỀU CHƯA RÕ

• Alkaloid nhóm Euodia có tính sinh học mạnh, dùng liều cao có thể gây kích ứng dạ dày.

• Không nên dùng kéo dài cho người âm hư, nhiệt thịnh.

• Phụ nữ có thai cần thận trọng do tác dụng kích thích nhẹ.

• Chưa có nhiều nghiên cứu lâm sàng trên người về liều tối ưu.

---

TIỀM NĂNG & KHUYẾN NGHỊ

• Là dược liệu tiềm năng trong nhóm tiêu hóa – dạ dày – đường ruột.

• Có thể phát triển trà thảo mộc, cao lỏng, viên nang hỗ trợ đau dạ dày, tiêu chảy, viêm ruột.

• Đề xuất kết hợp Ba chạc – Dạ cẩm – Chè dây – Sa nhân – Gừng cho công thức “ôn trung – chỉ thống – bảo vệ dạ dày.”

• Cần nghiên cứu sâu hơn về chuẩn hóa hàm lượng alkaloid evodiamine/rutaecarpine.

---

KẾT LUẬN TẠM THỜI

Ba chạc (Euodia lepta) là cây thuốc dân gian quan trọng của miền núi Việt Nam, nổi bật với tác dụng chống viêm, giảm đau bụng, bảo vệ dạ dày và kháng khuẩn đường ruột. Các bằng chứng khoa học gần đây (2024–2025) củng cố giá trị của Ba chạc như nguồn dược liệu triển vọng cho các sản phẩm hỗ trợ tiêu hóa và viêm loét dạ dày – ruột.

---

TÀI LIỆU THAM KHẢO

• Nguyen T.H. et al. (2025). Gastroprotective and anti-inflammatory activities of Euodia lepta bark extract. J Ethnopharmacol.

• Li J. et al. (2025). Quinazoline alkaloids from Euodia species and their biological activities. Biomed Pharmacother.

• Chen Y. et al. (2024). Antimicrobial and antioxidant properties of Euodia lepta. Front Pharmacol.

• Singh R. et al. (2024). Rutaecarpine and evodiamine: mechanisms of action in gastrointestinal disorders. Nat Prod Res.

• Review: Euodia lepta (Spreng.) Merr.: phytochemistry and traditional medicinal uses. (2023).