Tên thường gọi: Lá ngón, Đoạn trường thảo
Tên khoa học: Gelsemium elegans (Gardn. & Champ.) Benth. (họ Gelsemiaceae)
Phân bố & dân dã: Cây dây leo mọc hoang ở nhiều tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam và Nam Trung Quốc. Trong dân gian, lá ngón nổi tiếng là cây cực độc, từng được dùng làm thuốc độc. Tuy nhiên, dưới góc nhìn khoa học hiện đại, đây cũng là loài thực vật chứa nhiều alkaloid có giá trị nghiên cứu dược lý cao nếu được tách chiết và kiểm soát nghiêm ngặt.

---

NGHIÊN CỨU MỚI VÀ PHÁT HIỆN LIÊN QUAN (2025)

• Hệ alkaloid phong phú: Cây chứa hơn 100 alkaloid thuộc nhóm indole–monoterpen, tiêu biểu như gelsemine, koumine, gelsenicine, humantenine… Đây là các chất tác động mạnh lên hệ thần kinh trung ương.

• Giảm đau & an thần (tiền lâm sàng): Koumine được chứng minh có tác dụng giảm đau thần kinh, giảm lo âu và an thần trong mô hình động vật thông qua điều hòa thụ thể glycine và hệ GABA.

• Chống viêm & điều hòa miễn dịch: Một số alkaloid cho thấy khả năng ức chế cytokine tiền viêm (TNF-α, IL-6), giảm phản ứng viêm trong mô hình viêm khớp và viêm thần kinh.

• Chống ung thư (in vitro): Chiết xuất giàu alkaloid ức chế tăng sinh tế bào ung thư gan, phổi và dạ dày, có liên quan đến cảm ứng apoptosis và ức chế chu kỳ tế bào.

• Độc tính cao: Gelsenicine và một số alkaloid khác gây tê liệt thần kinh, suy hô hấp và tử vong nếu dùng quá liều; khoảng an toàn cực hẹp.

---

SỬ DỤNG TRUYỀN THỐNG

• Trong dân gian, lá ngón chủ yếu được biết đến như độc dược, không phải vị thuốc thông dụng.

• Một số y văn cổ ghi nhận dùng liều cực nhỏ hoặc dùng ngoài da để giảm đau, sát trùng; tuy nhiên nguy cơ rất cao nên hiện nay hầu như không còn áp dụng.

---

CÔNG DỤNG & HOẠT TÍNH ĐÃ XÁC NHẬN

• Giảm đau thần kinh – an thần: Koumine và gelsemine (tiền lâm sàng).

• Chống viêm – ức chế miễn dịch: Giảm phản ứng viêm quá mức.

• Chống ung thư: Tín hiệu tích cực ở mức tế bào (in vitro).

• Tác động thần kinh trung ương mạnh: Vừa là tiềm năng dược lý, vừa là nguồn gây độc.

---

HẠN CHẾ VÀ NHỮNG ĐIỀU CHƯA RÕ

• Độc tính rất cao, liều an toàn và liều gây chết rất sát nhau.

• Chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người do rủi ro lớn.

• Cơ chế chuyển hóa, tương tác thuốc và độc tính mạn tính chưa được làm rõ.

• Nguy cơ ngộ độc cấp tính nếu nhầm lẫn khi hái cây hoặc sử dụng sai cách.

---

TIỀM NĂNG VÀ KHUYẾN NGHỊ

• Gelsemium elegans có tiềm năng lớn trong nghiên cứu phát triển thuốc hiện đại (giảm đau thần kinh, an thần, chống viêm, chống ung thư) thông qua tách chiết – bán tổng hợp – kiểm soát liều.

• Không khuyến khích sử dụng dân gian dưới bất kỳ hình thức đường uống nào.

• Cần tập trung nghiên cứu các alkaloid ít độc hơn (như koumine) và công nghệ dẫn thuốc (nano, vi bao) để giảm độc tính.

• Đẩy mạnh truyền thông cảnh báo cộng đồng nhằm phòng tránh ngộ độc.

---

KẾT LUẬN TẠM THỜI

Lá ngón (Gelsemium elegans) là một trong những cây độc nhất ở Việt Nam, song đồng thời là kho hoạt chất quý cho nghiên cứu dược học hiện đại. Các bằng chứng khoa học mới cho thấy tiềm năng giảm đau, an thần, chống viêm và chống ung thư ở mức tiền lâm sàng. Tuy nhiên, do độc tính cực cao, lá ngón tuyệt đối không dùng trực tiếp trong dân gian, mà chỉ phù hợp cho nghiên cứu và phát triển thuốc dưới kiểm soát nghiêm ngặt.

---

TÀI LIỆU THAM KHẢO

• Yang H. et al. (2025). Koumine attenuates neuropathic pain and anxiety via modulation of glycine receptors. Biomed Pharmacother.

• Li X. et al. (2025). Anti-inflammatory and immunomodulatory effects of alkaloids from Gelsemium elegans. J Ethnopharmacol.

• Chen J. et al. (2024). Anticancer activity of indole alkaloids isolated from Gelsemium elegans. Nat Prod Res.

• Xu Y. et al. (2024). Pharmacology and toxicology of gelsemine and koumine. Front Pharmacol.

• Review: Gelsemium elegans: phytochemistry, pharmacological activities and toxicological risks. (2023).