Ba gạc – vị thuốc hạ huyết áp, an thần và đại độc cần thận trọng khi sử dụng

Ba gạc (Rauvolfia verticillata (Lour.) Baill.) là một cây thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền Việt Nam và nhiều nước châu Á, thường được biết đến với tác dụng hạ huyết áp, an thần, trấn tĩnh thần kinh.
Trong dân gian, rễ và vỏ rễ Ba gạc từng được dùng để chữa cao huyết áp, mất ngủ, hồi hộp, lo âu, tuy nhiên đây cũng là cây có độc tính, chỉ nên sử dụng khi có hiểu biết chuyên môn.

Nghiên cứu hiện đại cho thấy Ba gạc chứa nhiều alkaloid indol mạnh, tiêu biểu là reserpine, ajmaline, serpentine, có tác dụng trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương và hệ tim mạch. Chính vì vậy, ngày nay Ba gạc không được khuyến khích dùng trong dân gian, mà chủ yếu được nhắc đến trong tra cứu dược liệu, nghiên cứu khoa học và lịch sử điều trị tăng huyết áp.

Tên gọi khác

Ba gạc lá vòng, Ba gạc cườm
Tiếng Anh: Devil pepper, Snakeroot tree
Tiếng Trung: 萝芙木 (Luófú mù)
Dược liệu: Radix Rauvolfiae

Tên khoa học

Rauvolfia verticillata (Lour.) Baill.

Họ: Apocynaceae – Họ Trúc đào

Theo Flora of Vietnam, Flora of China và Plants of the World Online (POWO).

Mô tả thực vật

Cây gỗ nhỏ hoặc cây bụi, cao 2–6 m.
Thân thẳng, vỏ màu xám nhạt, có nhựa mủ trắng khi cắt.
Lá mọc vòng 3–4 lá, hình mác hoặc thuôn dài, dài 10–20 cm, mép nguyên, mặt lá nhẵn.
Hoa nhỏ, màu trắng hoặc trắng ngà, mọc thành xim ở đầu cành hoặc nách lá.
Quả dạng hạch đôi, khi chín màu tím đen.
Rễ phát triển mạnh, chứa nhiều hoạt chất alkaloid.

Phân bố – Sinh thái

Nguồn gốc

Khu vực nhiệt đới châu Á.

Phân bố

Trung Quốc, Ấn Độ, Myanmar, Lào, Thái Lan, Việt Nam.

Tại Việt Nam

Phân bố rải rác ở miền núi và trung du phía Bắc và Bắc Trung Bộ.
Thường gặp ở bìa rừng, rừng thứ sinh, ven suối, độ cao 200–1200 m.

Sinh thái học

Ưa ẩm, ưa sáng nhẹ hoặc bóng bán phần.
Thích hợp đất rừng, giàu mùn, thoát nước.
Sinh trưởng chậm.
Tái sinh bằng hạt là chủ yếu.

Bộ phận dùng – Thu hái – Sơ chế

Bộ phận dùng

Rễ và vỏ rễ (dùng chính).

Thu hái

Thu rễ cây từ 3–5 năm tuổi.
Thường thu vào mùa khô.

Sơ chế

Rễ rửa sạch, phơi hoặc sấy khô.
Có thể thái mỏng, sao nhẹ trước khi dùng.
Không dùng tươi.

Thành phần hóa học

Ba gạc chứa nhiều alkaloid indol có hoạt tính sinh học mạnh:

Reserpine – hạ huyết áp, an thần
Ajmaline – điều hòa nhịp tim
Serpentine – an thần, giãn mạch
Yohimbine (vết)
Các alkaloid khác: rauwolscine, isoajmaline

Hàm lượng alkaloid tập trung chủ yếu ở rễ và vỏ rễ.

Tác dụng dược lý (nghiên cứu hiện đại)

⚠️ Hạ huyết áp mạnh

Reserpine làm giảm dẫn truyền thần kinh giao cảm → hạ huyết áp kéo dài.

⚠️ An thần – trấn tĩnh

Gây buồn ngủ, giảm lo âu, ức chế thần kinh trung ương.

⚠️ Ảnh hưởng tim mạch

Ajmaline tác động đến dẫn truyền tim, có thể gây loạn nhịp nếu dùng sai liều.

⚠️ Tác dụng phụ nghiêm trọng

Có thể gây trầm cảm, chậm nhịp tim, tụt huyết áp, rối loạn tiêu hóa.

Công dụng – Cách dùng trong y học cổ truyền

Chỉ mang tính tư liệu – không khuyến khích dùng hiện nay

Tính vị – quy kinh

Vị đắng, tính hàn
Quy tâm – can

Công năng

Hạ áp, an thần, trấn kinh

Chủ trị (theo cổ thư)

Cao huyết áp
Mất ngủ, hồi hộp
Co giật nhẹ

Liều dùng (rất thấp)

0,5 – 1 g rễ khô/ngày
Chỉ dùng khi có chỉ định của thầy thuốc

An toàn và lưu ý (RẤT QUAN TRỌNG)

⚠️ Ba gạc là cây có ĐỘC TÍNH – KHÔNG TỰ Ý DÙNG

Không dùng cho:
- Người huyết áp thấp
- Người trầm cảm, rối loạn tâm thần
- Phụ nữ mang thai, trẻ em
Không dùng kéo dài
Không phối hợp với thuốc hạ áp Tây y
Ngộ độc có thể gây tụt huyết áp, ngất, trầm cảm nặng

👉 Hiện nay, reserpine tổng hợp đã bị hạn chế sử dụng trong y học hiện đại do nhiều tác dụng phụ.

Cách trồng và chăm sóc

Ít được trồng làm thuốc.
Chủ yếu tồn tại trong tự nhiên hoặc vườn sưu tập dược liệu.
Không khuyến khích trồng đại trà.

Hiện trạng bảo tồn

Không thuộc nhóm nguy cấp.
Tuy nhiên cần quản lý chặt chẽ việc khai thác do là cây thuốc độc.
Giá trị hiện nay chủ yếu trong nghiên cứu khoa học và tra cứu dược liệu.

Tài liệu tham khảo

Đỗ Tất Lợi (2004). Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam.
Viện Dược liệu (2004). Cây thuốc và động vật làm thuốc Việt Nam.
Flora of China – Rauvolfia verticillata.
POWO – Rauvolfia verticillata (Lour.) Baill.
Katzung (2018). Basic & Clinical Pharmacology – Reserpine.

👉 Ba gạc – vị thuốc hạ áp và an thần rất mạnh nhưng tiềm ẩn nhiều nguy cơ.
Ngày nay, cây có giá trị chủ yếu trong giáo trình dược liệu, nghiên cứu khoa học và cảnh báo an toàn, không dùng trong chăm sóc sức khỏe thường ngày.