Bóng nước – cây thuốc thanh nhiệt, tiêu viêm, trị viêm da và nấm ngoài da

Bóng nước (Impatiens balsamina L.) là cây thân thảo quen thuộc, dễ trồng, thường được trồng làm cảnh và làm thuốc ở nhiều địa phương. Trong y học dân gian, Bóng nước được dùng để thanh nhiệt, tiêu viêm, giải độc, đặc biệt hiệu quả trong các chứng viêm da, nấm kẽ chân tay, mụn nhọt, sưng đau.

Nghiên cứu hiện đại cho thấy Bóng nước chứa flavonoid, naphthoquinone (lawsone), coumarin và hợp chất phenolic, có hoạt tính kháng khuẩn, kháng nấm và chống viêm, giải thích cơ sở khoa học cho việc dùng cây trong các bệnh ngoài da và nhiễm trùng nhẹ.

Tên gọi khác

Móng tay, Bóng nước đỏ, Phượng tiên hoa
Tiếng Anh: Garden balsam, Rose balsam
Tiếng Trung: 凤仙花 (Fèng xiān huā)
Dược liệu: Herba/Flos Impatientis balsaminae

Tên khoa học

Impatiens balsamina L.

Họ: Balsaminaceae (Họ Bóng nước)
Theo Flora of Vietnam và Plants of the World Online (POWO).

Mô tả thực vật

Cây thân thảo một năm, cao 30–80 cm.
Thân mọng nước, nhẵn, phân cành ít.
Lá mọc so le, hình mác, mép có răng cưa nhỏ.
Hoa to, màu hồng, đỏ, tím hoặc trắng; mọc đơn độc ở nách lá.
Quả nang, khi chín chạm nhẹ sẽ bật mở (đặc điểm “bóng nước”).
Mùa hoa – quả: tháng 5–10.

Phân bố và sinh thái

Nguồn gốc

Nam Á và Đông Nam Á.

Du nhập

Phổ biến rộng khắp vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới.

Tại Việt Nam

Trồng và mọc hoang từ Bắc – Trung – Nam; phổ biến trong vườn nhà, bờ rào, đất ẩm.

Sinh thái học

Ưa sáng, ưa ẩm.
Phát triển tốt trên đất tơi xốp, giàu mùn.
Dễ tái sinh bằng hạt.

Bộ phận dùng – Thu hái – Sơ chế

Bộ phận dùng: Toàn cây, hoa, lá, hạt.
Thu hái: Quanh năm; hoa thu khi nở rộ.
Sơ chế: Rửa sạch; dùng tươi hoặc phơi râm/sấy < 60°C.

Thành phần hóa học

Naphthoquinone: lawsone (hoạt chất kháng nấm).
Flavonoid, coumarin.
Acid phenolic, tinh dầu vết.

Tác dụng dược lý (nghiên cứu hiện đại)

1. Kháng nấm – kháng khuẩn

Ức chế nấm da (Candida, Trichophyton), vi khuẩn gây viêm da.

2. Chống viêm – giảm sưng

Giảm viêm mô mềm, sưng đau tại chỗ.

3. Chống oxy hóa

Flavonoid giúp bảo vệ tế bào da.

Công dụng – Cách dùng trong y học cổ truyền

Theo kinh nghiệm dân gian, Bóng nước vị cay nhẹ, tính mát.
Công năng: Thanh nhiệt, giải độc, tiêu viêm, sát trùng.

Chủ trị

Viêm da, nấm kẽ tay chân, ghẻ lở.
Mụn nhọt, sưng đau.
Đau họng nhẹ, viêm quanh móng.

Liều dùng

Uống trong: 10–20 g/ngày (ít dùng, chủ yếu dùng ngoài).
Dùng ngoài: giã đắp, bôi hoặc nấu nước rửa.

Một số bài thuốc dân gian (thu gọn)

Nấm kẽ chân tay:
Lá Bóng nước tươi → giã đắp hoặc nấu nước ngâm.
Viêm quanh móng, sưng đau:
Hoa Bóng nước → giã đắp tại chỗ.
Mụn nhọt, viêm da:
Bóng nước 20 g → nấu nước rửa.

An toàn và lưu ý

Chủ yếu dùng ngoài da; dùng trong liều thấp, ngắn ngày.
Không bôi lên vết thương hở sâu.
Phụ nữ mang thai không tự ý dùng đường uống.

Cách trồng và chăm sóc

Nhân giống bằng hạt.
Trồng nơi nhiều nắng, đất ẩm.
Cây dễ trồng, ra hoa nhanh.

Hiện trạng bảo tồn

Cây phổ biến, không thuộc diện nguy cấp.
Có tiềm năng phát triển làm dược liệu ngoài da và cây cảnh dược.

Tài liệu tham khảo

Đỗ Tất Lợi (2004). Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam.
Viện Dược liệu (2004). Cây thuốc và động vật làm thuốc Việt Nam, tập II.
Flora of Vietnam – Impatiens balsamina.
Plants of the World Online (POWO).
Zhang et al. (2017). Antifungal activity of Impatiens balsamina. Journal of Ethnopharmacology.

👉 Bóng nước – cây thuốc dân dã, hiệu quả trong thanh nhiệt, tiêu viêm và điều trị nấm ngoài da.
Phù hợp cho các bài thuốc rửa – đắp ngoài da và chăm sóc da tự nhiên trong cộng đồng.