Dây bò khai – rau rừng thanh mát, lợi tiểu, hỗ trợ tiêu hóa và xương khớp

Dây bò khai (Erythropalum scandens Blume) là loài dây leo rừng quen thuộc ở vùng núi Việt Nam, được sử dụng phổ biến như rau ăn và vị thuốc. Trong dân gian, bò khai nổi tiếng với tác dụng thanh nhiệt, lợi tiểu, giảm mùi khai của nước tiểu, hỗ trợ tiêu hóa và đau nhức xương khớp.

Các nghiên cứu cho thấy lá và ngọn non bò khai chứa flavonoid, saponin và hợp chất phenolic, góp phần chống oxy hóa, kháng viêm nhẹ. Nhờ đó, bò khai vừa là thực phẩm – dược liệu an toàn, vừa có giá trị trong các bài thuốc mát gan – lợi niệu.

Tên gọi khác

Bò khai leo, Rau bò khai
Tiếng Anh: Climbing erythropalum
Tiếng Trung: 攀援红木 (Pānyuán hóng mù)
Dược liệu: Folium/Herba Erythropali scandentis

Tên khoa học

Erythropalum scandens Blume

Họ: Olacaceae
Theo Flora of Vietnam và Plants of the World Online (POWO).

Mô tả thực vật

Dây leo thân gỗ, có thể dài 5–15 m.
Thân non màu xanh, khi già hóa gỗ.
Lá mọc so le, hình bầu dục hoặc thuôn dài, dài 8–15 cm; mép nguyên; khi vò có mùi khai đặc trưng.
Hoa nhỏ, màu vàng lục, mọc thành chùm ở nách lá.
Quả hình bầu dục, khi chín màu đỏ.
Mùa hoa – quả: tháng 4–9.

Phân bố và sinh thái

Nguồn gốc

Khu vực nhiệt đới Đông Nam Á.

Du nhập

Phân bố ở Việt Nam, Lào, Campuchia, Thái Lan, Nam Trung Quốc.

Tại Việt Nam

Gặp nhiều ở miền núi phía Bắc và Bắc Trung Bộ: Lạng Sơn, Cao Bằng, Hòa Bình, Sơn La, Nghệ An.
Mọc ở rừng thứ sinh, ven suối, dưới tán rừng.

Sinh thái học

Ưa ẩm, chịu bóng bán phần.
Sinh trưởng khỏe, tái sinh tốt bằng hạt và chồi.
Thích hợp đất rừng giàu mùn, thoát nước.

Bộ phận dùng – Thu hái – Sơ chế

Bộ phận dùng: Lá và ngọn non.
Thu hái: Quanh năm, ngon nhất vào mùa xuân – hè.
Sơ chế: Rửa sạch; có thể chần nước sôi để giảm mùi khai trước khi dùng.

Thành phần hóa học

Flavonoid, saponin.
Acid hữu cơ, tanin.
Một số hợp chất phenolic có hoạt tính chống oxy hóa.

Tác dụng dược lý (nghiên cứu hiện đại)

1. Lợi tiểu – thanh nhiệt

Hỗ trợ tăng bài tiết nước tiểu, giảm nóng trong.

2. Kháng viêm – chống oxy hóa

Giảm viêm nhẹ, bảo vệ tế bào.

3. Hỗ trợ xương khớp

Kinh nghiệm dân gian cho thấy giảm đau nhức, thấp khớp nhẹ.

4. Hỗ trợ tiêu hóa

Kích thích tiêu hóa, giảm đầy bụng.

Công dụng – Cách dùng trong y học cổ truyền

Theo kinh nghiệm dân gian, Dây bò khai vị đắng nhẹ, tính mát.
Công năng: Thanh nhiệt, lợi tiểu, giải độc, mạnh gân cốt.

Chủ trị

Tiểu tiện ít, nước tiểu khai nặng.
Nóng trong, táo bón nhẹ.
Đau nhức xương khớp, mỏi lưng gối.

Liều dùng

Dạng rau/thuốc: 20–40 g/ngày.

Một số bài thuốc dân gian (thu gọn)

Lợi tiểu – mát gan:
Dây bò khai 30 g → nấu canh hoặc sắc uống.
Đau nhức xương khớp:
Dây bò khai 20 g; Lá lốt 10 g → sắc uống trong ngày.
Thanh nhiệt – giải độc:
Dây bò khai 20 g; Rau má 15 g → nấu nước uống.

An toàn và lưu ý

Là dược liệu – thực phẩm an toàn.
Nên chần sơ trước khi dùng để giảm mùi khai.
Người tỳ vị hư hàn dùng liều vừa phải.

Cách trồng và chăm sóc

Nhân giống bằng hạt hoặc giâm cành.
Trồng dưới tán cây, nơi đất ẩm.
Sinh trưởng nhanh, dễ chăm sóc.

Hiện trạng bảo tồn

Cây phổ biến ở nhiều địa phương.
Có tiềm năng phát triển làm rau – dược liệu đặc sản vùng núi.

Tài liệu tham khảo

Đỗ Tất Lợi (2004). Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam.
Viện Dược liệu (2004). Cây thuốc và động vật làm thuốc Việt Nam, tập II.
Flora of Vietnam – Erythropalum scandens.
Plants of the World Online (POWO).
Nguyen et al. (2016). Phytochemical screening of Erythropalum scandens. Journal of Ethnopharmacology.

👉 Dây bò khai – rau rừng quen thuộc giúp thanh nhiệt, lợi tiểu và hỗ trợ xương khớp.
Là lựa chọn tự nhiên cho bữa ăn và các bài thuốc mát gan – lợi niệu của người Việt.