Virus Nipah (Nipah virus – NiV) là một loại virus truyền nhiễm nguy hiểm, có khả năng gây viêm não cấp, suy hô hấp nặng và tỷ lệ tử vong cao. Trong những năm gần đây, virus Nipah được Tổ chức Y tế Thế giới xếp vào nhóm mầm bệnh ưu tiên theo dõi do nguy cơ bùng phát dịch và chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Việc hiểu đúng virus Nipah là gì, đường lây virus Nipah và cách phòng bệnh do virus Nipah có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

1. Virus Nipah là gì?

Virus Nipah lần đầu tiên được phát hiện năm 1998–1999 trong một đợt bùng phát bệnh viêm não tại Malaysia. Đây là virus thuộc họ Paramyxoviridae, có khả năng lây từ động vật sang người và lây từ người sang người. Bệnh do virus Nipah được ghi nhận chủ yếu tại khu vực Nam Á và Đông Nam Á, đặc biệt là Bangladesh và Ấn Độ.

Điểm đáng lo ngại của virus Nipah là diễn tiến bệnh nhanh, nặng, tỷ lệ tử vong trong các đợt bùng phát có thể dao động từ 40–75%, tùy điều kiện y tế và khả năng phát hiện sớm.

2. Nguồn lây và ổ chứa tự nhiên của virus Nipah

Các nghiên cứu cho thấy dơi ăn quả là ổ chứa tự nhiên chính của virus Nipah. Virus tồn tại trong nước bọt, nước tiểu và phân của dơi mà không gây bệnh cho chúng. Từ đây, virus có thể lây sang người thông qua:

• Thực phẩm hoặc đồ uống bị nhiễm bẩn

• Tiếp xúc trực tiếp với động vật trung gian (điển hình là lợn trong một số đợt dịch)

• Tiếp xúc gần giữa người với người

Đây là đặc trưng điển hình của bệnh lây từ động vật sang người, khiến việc kiểm soát và phòng ngừa gặp nhiều khó khăn.

3. Virus Nipah lây qua đường nào?

Hiểu rõ đường lây virus Nipah là yếu tố then chốt để phòng bệnh hiệu quả. Các con đường lây nhiễm đã được ghi nhận gồm:

• Đường tiêu hóa: ăn trái cây hoặc uống nước bị nhiễm nước bọt, nước tiểu của dơi

• Đường hô hấp: hít phải giọt bắn, dịch tiết từ người nhiễm bệnh

• Tiếp xúc trực tiếp: chăm sóc người bệnh, tiếp xúc với máu, dịch tiết mà không có bảo hộ

• Đường trung gian động vật: tiếp xúc với lợn hoặc động vật nhiễm bệnh

Đáng chú ý, lây truyền từ người sang người đã được ghi nhận trong nhiều đợt dịch, đặc biệt trong gia đình và cơ sở y tế.

4. Cơ chế gây bệnh của virus Nipah

Sau khi xâm nhập vào cơ thể, virus Nipah nhanh chóng nhân lên và tấn công các cơ quan quan trọng. Virus có ái lực cao với:

• Tế bào nội mô mạch máu

• Phổi

• Hệ thần kinh trung ương

Hậu quả là:

• Tổn thương mạch máu, gây phù nề và xuất huyết

• Viêm phổi, suy hô hấp

• Viêm não cấp với các biểu hiện lú lẫn, co giật, hôn mê

Chính sự kết hợp giữa tổn thương thần kinh và hô hấp khiến bệnh do virus Nipah trở nên đặc biệt nguy hiểm.

5. Triệu chứng bệnh do virus Nipah

Triệu chứng ban đầu của bệnh thường không đặc hiệu, dễ nhầm với cúm hoặc nhiễm virus thông thường:

• Sốt cao

• Đau đầu, mệt mỏi

• Đau họng, ho, khó thở

Sau vài ngày, bệnh có thể tiến triển nặng với:

• Rối loạn ý thức, lú lẫn

• Co giật

• Hôn mê

• Suy hô hấp cấp

Việc nhận biết sớm triệu chứng virus Nipah giúp người bệnh được cách ly và điều trị hỗ trợ kịp thời.

6. Virus Nipah có nguy hiểm không?

Câu trả lời là có. Virus Nipah được đánh giá là một trong những virus nguy hiểm hiện nay do:

• Tỷ lệ tử vong cao

• Chưa có vắc-xin và thuốc điều trị đặc hiệu

• Có khả năng lây từ người sang người

• Dễ bùng phát thành ổ dịch nếu không kiểm soát tốt

Tuy nhiên, không nên hoang mang. Nguy cơ mắc bệnh có thể giảm đáng kể nếu áp dụng đúng các biện pháp phòng ngừa.

7. Cách phòng bệnh do virus Nipah hiệu quả

Phòng bệnh hiện vẫn là biện pháp quan trọng nhất:

Phòng lây từ động vật

• Không ăn trái cây rơi dưới gốc, trái cây bị dơi hoặc động vật gặm

• Rửa sạch, gọt vỏ trái cây trước khi ăn

• Tránh tiếp xúc với dơi và động vật ốm, chết bất thường

Đảm bảo an toàn thực phẩm

• Ăn chín, uống sôi

• Che chắn thực phẩm, nước uống khỏi động vật hoang dã

Phòng lây từ người sang người

• Đeo khẩu trang khi chăm sóc người bệnh

• Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng

• Hạn chế tiếp xúc gần với người có triệu chứng nghi ngờ

Theo dõi và phát hiện sớm

• Người từng đến vùng có dịch cần theo dõi sức khỏe

• Khi có dấu hiệu sốt cao, đau đầu, rối loạn ý thức cần đến cơ sở y tế ngay

8. Kết luận

Virus Nipah là mối đe dọa sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng, nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa hiệu quả nếu hiểu đúng bản chất bệnh, đường lây và áp dụng các biện pháp phòng bệnh phù hợp. Việc nâng cao nhận thức, duy trì lối sống lành mạnh và tuân thủ khuyến cáo y tế là “lá chắn” quan trọng nhất trong bối cảnh chưa có thuốc điều trị đặc hiệu cho bệnh do virus Nipah.